Over luisteren, begrippen en het recht om anders te zijn

Door Anja de Kruif en Corine Jansen

Stel je een situatie voor. In een zorgdossier staat dat iemand zorgmijdend is. De term doet wat begrippen zouden moeten doen: hij brengt samenhang in gedrag dat anders los zou blijven liggen. Afspraken die werden afgezegd, een verwijzing die ongebruikt bleef. Wie het dossier opent, weet meteen waar het over gaat.

Wat de term open laat, is waarom iemand wegblijft. Misschien kwam hij bij een eerdere opname iets tegen wat hem heeft gekwetst. Vernederd misschien, of onzichtbaar gemaakt. En sindsdien is elke spreekkamer een plek waar hij zichzelf niet zeker is. Misschien was het aanbod ook gewoon niet wat hij nodig had. Hulp die niet aansloot, een gesprek dat te snel liep. Het begrip benoemt het mijden. En zwijgt over wat er gemeden wordt.

Stel dat deze man in een gesprek vertelt wat hij heeft meegemaakt. Dan kunnen we beginnen te twijfelen. Aan het beeld dat van hem bestaat. Uiteindelijk ook aan het begrip zelf.

Die twijfel interesseert ons. Ze gaat over de verhouding tussen begrijpen en luisteren. Over de vraag wanneer een noodzakelijke vereenvoudiging helpt en wanneer het verdere begrijpen erdoor wordt afgesloten.

Wat nog niet gezegd kan worden

In onderzoek, zorg en maatschappelijke participatie worden mensen uitgenodigd hun ervaringen te delen. Er worden interviews gehouden, gesprekken georganiseerd en bijeenkomsten ingericht. Dat is belangrijk. Maar de uitnodiging om te spreken betekent nog niet dat er ook ruimte is voor alles wat iemand zou willen of kunnen uitdrukken.

We beginnen gesprekken met vragen, verwachtingen en begrippen. Dat kan nauwelijks anders. Een onderzoeker heeft een onderzoeksvraag, een professional probeert een situatie te begrijpen. Maar wat gebeurt er met ervaringen die niet passen binnen de vragen die we stellen? Of met ervaringen waarvoor iemand zelf nog geen woorden heeft?

Soms weten mensen heel goed wat ze willen zeggen, maar voelen ze zich niet vrij om dat te doen. Soms zijn er tegenstrijdige gevoelens, lichamelijke gewaarwordingen of herinneringen waarvoor de woorden ontbreken. En soms ontstaat pas tijdens het spreken, stilvallen, luisteren of samen zoeken een betekenis die eerder nog niet beschikbaar was.

Dat roept bij ons een vraag op: hoe kunnen ontmoetingen zo worden vormgegeven dat er ruimte ontstaat voor wat nog niet gezegd kan worden?

Wat er tussen mensen gebeurt

Luisteren is niet alleen iets wat de een doet en de ander ontvangt. In een ontmoeting reageren mensen op elkaar. Wat iemand vertelt, kan de manier veranderen waarop een ander luistert. En de manier waarop iemand luistert, kan weer invloed hebben op wat de ander durft of wil vertellen.

Soms maakt een veranderende verhouding het mogelijk iets te zeggen wat eerder nog niet kon. Soms verandert de verhouding juist doordat iemand iets onverwachts laat horen of zien. Maar dat gebeurt niet vanzelf. Een stilte kan ruimte geven, maar ook ongemakkelijk of bedreigend zijn. Een vriendelijke reactie kan vertrouwen uitdrukken, maar ook verhullen dat iemand niet werkelijk heeft gehoord wat de ander probeerde te zeggen. En een ontmoeting waarin weinig lijkt te veranderen, hoeft daarom nog niet betekenisloos te zijn.

Wat maakt het mogelijk dat mensen woorden vinden voor ervaringen die aanvankelijk nog niet onder woorden te brengen waren? Welke rol spelen tijd, aandacht, verwachtingen en de onderlinge verhouding? En hoe kunnen we daar oog voor hebben zonder vooraf te bepalen wat er in een ontmoeting zou moeten gebeuren?

Wanneer ons begrijpen in de weg gaat staan

Bij het zoeken naar antwoorden komen we telkens uit bij de filosoof Emmanuel Levinas. Hij vindt woorden voor dingen die wij ervaren zonder ze te kunnen noemen. Tegelijk roept zijn denken nieuwe vragen op over wat luisteren van ons vraagt.

Levinas beschrijft hoe we de ander proberen te begrijpen vanuit onze eigen begrippen en vertrouwde beelden. Wat onbekend was, krijgt een plaats in onze wereld, binnen ons eigen kader. Dat helpt ons om betekenis te geven aan wat we meemaken. Maar het kan ook betekenen dat we de ander alleen nog horen vanuit wat we al denken te weten.

Voor Levinas blijft de Ander altijd meer dan ons begrip van hem. Ook wanneer we iemand goed kennen, valt diegene nooit volledig samen met het beeld dat we van hem hebben.

Dat raakt aan iets wat ons in luisterpraktijken bezighoudt. We kunnen niet zonder begrippen en interpretaties. Maar hoe voorkomen we dat ze het laatste woord krijgen?

In zorg en onderzoek wordt die vraag nog dringender. Daar kunnen interpretaties worden vastgelegd in een dossier, diagnose of onderzoeksverslag. Ze kunnen de basis vormen voor beslissingen die gevolgen hebben voor degene over wie het gaat.

Wat gebeurt er wanneer iemand vervolgens iets vertelt waardoor ons eerdere beeld niet meer klopt? Zijn we bereid dat beeld te herzien? En heeft die ander ook werkelijk de mogelijkheid om een vastgelegde interpretatie ter discussie te stellen?

Herstelbaarheid

In ons werk rond luisteren staat een grondhouding centraal die we herstelbaarheid noemen: wat tussen mensen misgaat, heeft het laatste woord niet. Er kan opnieuw worden geluisterd, een vraag kan anders worden gesteld en een eerdere reactie kan worden herzien.

Maar herstelbaarheid gaat voor ons verder dan de bereidheid om anders te luisteren.

Wanneer een interpretatie gevolgen heeft gekregen voor iemand, is het niet voldoende dat degene die haar heeft gevormd bereid is er nog eens over na te denken. Het gaat ook om de ruimte die de ander krijgt om te zeggen dat het beeld niet klopt. En om de vraag of er iemand is die dat hoort en er iets mee doet.

Misschien vraagt herstelbaarheid ook dat we onze eigen ideeën over goed luisteren ter discussie durven stellen. Want wie zich een goede luisteraar weet, loopt het risico dat ook dat beeld zich sluit en dat elke volgende ontmoeting het bevestigt.

Hoe kunnen we blijven luisteren wanneer de ander ons tegenspreekt? Wanneer een ervaring niet past bij onze verwachtingen? Of wanneer blijkt dat wat wij als een zorgvuldige interpretatie beschouwden, voor de ander juist een belemmering is geworden?

Samen zoeken

We weten niet precies hoe luisterende ontmoetingen moeten worden vormgegeven om ruimte te maken voor wat nog niet gezegd kan worden. En misschien kunnen we dat ook niet vooraf weten.

We kunnen nadenken over de omstandigheden waarin mensen elkaar ontmoeten. Over hoe we uitnodigen, welke verwachtingen we scheppen, welke vragen we stellen en welke ruimte we laten voor stilte of ongemak. Maar we kunnen niet bepalen wat iemand zal zeggen, of er iets nieuws zal ontstaan en of de verhouding tussen mensen zal veranderen.

Juist daarom willen we die vragen niet alleen vanuit onze eigen ervaringen en deskundigheden beantwoorden.

We zouden samen met anderen willen onderzoeken wat luisterende ontmoetingen mogelijk maakt. Niet alleen door achteraf te vragen wat een ontmoeting heeft opgeleverd, maar ook door gezamenlijk te verkennen wat er tijdens zo’n ontmoeting gebeurt, wat daarin helpt of belemmert en hoe we onze eigen uitgangspunten kunnen blijven bevragen.

Dat vraagt ook iets van onszelf. Als we werkelijk ruimte willen maken voor andere perspectieven, moeten we bereid zijn dat anderen niet alleen onze interpretaties, maar ook onze ideeën over de vormgeving van die ontmoetingen ter discussie stellen.

Misschien begint daar de zoektocht: niet bij een methode waarvan we al weten dat zij werkt, maar bij de bereidheid samen te onderzoeken wat luisteren mogelijk maakt.

De man in het dossier heeft nooit gelezen wat er over hem staat. Wij vragen ons af wat er nodig zou zijn om hem te laten zeggen dat hij zich er niet in herkent. En wie er dan in de kamer zit om dat te horen. Want luisteren is horen én dragen. Erkennen dat wat er staat niet gelijkstaat aan wie hij is.

En de durf te vragen: waar bent u in dit verhaal niet te vinden?

Wil je meer lezen over Levinas en Luisteren: https://corinejansen.substack.com/