Oordeelbewustzijn

“Oordeelloos luisteren” klinkt nobel, als het summum van empathie. Alsof je je ego tijdelijk kunt uitschakelen, je overtuigingen pauzeert, en puur aanwezig bent bij wat de ander zegt. Het is een ideaal dat vaak wordt geprezen in coaching, therapie, onderwijs. En eerlijk gezegd: ik begrijp waarom. Het klinkt als de hoogste vorm van aandacht. Maar als ik eerlijk ben, ken ik niemand, inclusief mezelf, die dit werkelijk kan. Niet volledig.

Ons brein oordeelt razendsnel. Voor je het doorhebt, heeft je hoofd al ingeschat of iets klopt, vreemd voelt, dreigend is, herkenbaar klinkt. Die oordelen ontstaan niet uit onwil of onkunde, maar uit hoe ons brein werkt. Je opvoeding, ervaringen, waarden, normen, angsten: het zijn lenzen waardoor je de wereld per definitie gekleurd binnenkrijgt.

Zelfs als je zegt: “Ik luister oordeelloos,” zit daar al een oordeel in. Namelijk dat je vindt dat dat goed is. De paradox ligt er dik bovenop.

Neem bijvoorbeeld het fenomeen confirmation bias, waar psycholoog Raymond Nickerson (1998) uitgebreid over schreef. Mensen zoeken, onthouden en interpreteren informatie spontaan op manieren die hun bestaande overtuigingen bevestigen, vaak zonder dat ze dat doorhebben. Dat gebeurt automatisch. Dus ook terwijl je denkt dat je neutraal luistert, is je brein al bezig met bevestiging zoeken.

Een voorbeeld: een medewerker zegt tegen zijn leidinggevende, “ik voel me niet gehoord.” De leidinggevende knikt en zegt: “vertel eens.” Goed begin. Maar onderhuids gebeurt er van alles:

– “Is dit een aanval op mij?”
– “We hebben toch feedbacksessies gedaan?”
– “Overdrijft hij niet?”

Dat innerlijke commentaar bepaalt mee hoe de leider luistert, vraagt, en reageert. Niet omdat hij een slechte luisteraar is, maar omdat hij mens is.

Begrijp me goed: ik zeg niet dat we dan maar ongefilterd moeten oordelen. Integendeel. Misschien is het zinvoller om niet te streven naar oordeel-loosheid, maar naar oordeelbewustzijn. Weten dat je oordeelt. Niet direct handelen op die eerste reflex. Even wachten. Onderzoeken. Dan pas kiezen of je het oordeel volgt.

In dat licht is luisteren geen kwestie van neutraliteit, maar van zelfkennis. Niet het onderdrukken van oordelen, maar het leren herkennen en hanteren ervan. Of je daarmee 100% oordeelloos wordt? Dat betwijfel ik. Maar misschien is dat ook niet nodig om écht goed te luisteren.

Kunst: Confirmation bias by Paweł Batura