Dialoog als ethische houding

Er is de afgelopen jaren veel geschreven over dialoog. En er worden veel dialogen gevoerd. In organisaties, in teams, in maatschappelijke processen. De agenda’s staan er vol mee. Dat is begrijpelijk. Mensen willen gesprekken die werken, vergaderingen die iets opleveren, conflicten die worden opgelost.

Maar volle agenda’s zijn nog geen bewijs van echt contact.

Dialoog is een houding. Een techniek kun je inzetten, toepassen op een situatie, op een ander, op een probleem. Je blijft in controle. Een houding vraagt iets anders: dat je bereid bent om aanwezig te zijn bij wat de ander zegt, zonder al te weten wat je daarmee doet.

De filosoof Emmanuel Levinas beschreef dit met grote precisie. Voor hem begint ethiek bij het gelaat van de ander. Dat gelaat vraagt iets van je, nog voordat je iets hebt besloten. Het onderbreekt je. Het maakt je verantwoordelijk. Luisteren is in die zin eerder een ethische daad dan een communicatieve vaardigheid.

In mijn architectuur van luisteren rusten drie grondhoudingen die dit mogelijk maken.

De eerste is oordeelbewustzijn. Het vermogen om te zien welke oordelen je al klaar hebt liggen, nog voordat de ander is uitgesproken. Wie zijn eigen oordelen niet kent, luistert erdoorheen. Hij hoort woorden, maar bereikt de ander niet. Oordeelbewustzijn is een voortdurende oriëntatie op jezelf, terwijl je met de ander bent. Dat vraagt moed. Moed om het oordeel eerst te zien, en even te laten staan.

De tweede is herstelbaarheid. In elk gesprek gaan dingen mis. We sluiten te snel, missen een nuance, spreken definitiever dan de situatie vraagt. Dat is een structureel kenmerk van situated understanding, zoals Gadamer het noemt. Herstelbaarheid vraagt dat je spreekt en handelt alsof je nog kunt terugkeren naar wat je zei. In kleine stappen die bijgesteld kunnen worden, eerder dan in grote conclusies die de ander vastzetten. Het vraagt ook dat je ruimte laat voor de ander om jou te corrigeren.

De derde is beschikbaarheid. Beschikbaarheid als manier van aanwezig zijn, niet als tijdruimte op de agenda. De filosoof Gabriel Marcel maakte onderscheid tussen hebben en zijn. Wie beschikbaar is in zijn zin, verwerkt de ander niet, maar is bij de ander. In organisaties is dat structureel moeilijk. Agenda’s zijn reëel, rollen scheppen afstand, systemen belonen efficiëntie boven aanwezigheid. Beschikbaarheid ontkent die condities niet. Ze vraagt alleen dat er binnen die condities één moment overblijft waarin de ander voelt: ik word gezien.

Onder dit alles ligt een toetssteen die ik effect boven intentie noem. In een westerse, op het individu gerichte ethiek rechtvaardigen we ons communicatief handelen vaak via onze bedoeling: ik meende het goed. Maar de ethische vraag is een andere. Wat deed mijn aanwezigheid in dit gesprek? Opende ze ruimte voor de ander, of sloot ze die? Wat iemand bedoelde met terughoudendheid bepaalt de kwaliteit ervan niet. Wat die terughoudendheid deed in de ontmoeting, wel.

Wat ik in mijn werk tegenkom, is dat mensen oprecht willen luisteren, maar tegelijk bang zijn voor wat luisteren met hen doet. Bang dat ze hun standpunt verliezen. Bang dat ze worden meegetrokken. Bang dat stilte iets betekent wat ze niet kunnen controleren. Die angst is begrijpelijk. Ze is ook de reden waarom zoveel dialogen mislukken. De gespreksstructuur klopte, de intentie was aanwezig, maar de bereidheid om het eigen oordeel even op te schorten ontbrak.

Echte dialoog vraagt dat je de ander serieus neemt als iemand die iets weet wat jij niet weet. Dat je zijn of haar woorden even laat staan. Dat je wacht, oprecht, zonder strategie. Dat begint bij oordeelbewustzijn: weten wat jij al dacht, voordat de ander begon te spreken. Het vraagt herstelbaarheid: de bereidheid om terug te keren als je te snel was. En het vraagt beschikbaarheid: aanwezig blijven, ook als de context dat niet uitnodigt.

De vraag in organisaties, in bestuurskamers en in de politiek is zelden: spreken we genoeg met elkaar? Die vraag is bijna altijd al beantwoord. Vergaderingen worden gehouden, debatten gevoerd, dialoogsessies georganiseerd. Wat minder vaak wordt gevraagd, is wat er al stond voordat het gesprek begon. Welke conclusie al was getrokken. Welk oordeel al vorm had aangenomen, nog voor de eerste zin was uitgesproken.

Kwade wil speelt zelden een rol. Onbewustheid des te vaker. Onbewustheid over het oordeel dat al klaarstond, over de conclusie die al was getrokken voordat de ander begon te spreken. In posities van macht is dat geen privéaangelegenheid. De vraag is dan ook wat bestuurders en leiders bedoelden met hun dialoog. De vraag is wat die dialoog deed.